ศูนย์การเรียนรู้ความหลากหลายทางชีวภาพและความยั่งยืน “ชีวพนาเวศ”

ศูนย์การเรียนรู้ความหลากหลายทางชีวภาพและความยั่งยืน “ชีวพนาเวศ”

(Toyota Biodiversity and Sustainability Learning Center)

ความเป็นมา

ศูนย์การเรียนรู้ความหลากหลายทางชีวภาพและความยั่งยืน “ชีวพนาเวศ” (Toyota Biodiversity and Sustainability Learning Center) จัดตั้งขึ้นเพื่อเฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ในโอกาสมหามงคลเฉลิมพระชนมายุ 5 รอบ 2เมษายน 2558 ซึ่งได้ประยุกต์ใช้แนวคิดการปลูกป่านิเวศตามหลักการปลูกป่าของ ศ.ดร.อากิระ มิยาวากิ โดยป่านิเวศแห่งนี้เป็นป่านิเวศในโรงงานแห่งแรกที่ได้รับการร่วมมือในการปลูกป่าจากทุกภาคส่วน ได้แก่ พนักงานโตโยต้า ผู้ผลิตชิ้นส่วน ผู้แทนจำหน่ายประชาชนจากชุมชนรอบโรงงาน และชุมชนอื่นๆ ในจังหวัดฉะเชิงเทรา กว่า 13,000 คน ปลูกต้นไม้จำนวน 100,000 ต้น ในวันที่ 3 สิงหาคม 2551 และในปีต่อมาได้จัดทำ “ไบโอโทป” (Biotope) ขึ้นเพื่อเป็นแหล่งที่อยู่อาศัยของสิ่งมีชีวิต และเป็นการสร้างระบบนิเวศ จากมือมนุษย์ (Man-Made Ecosystem) จนเมื่อต้นไม้เติบโตเป็นป่านิเวศที่สมบูรณ์ ตลอดจนเกิดระบบนิเวศหลากหลายชนิดในพื้นที่ โตโยต้าได้เล็งเห็นประโยชน์จากความหลากหลายทางชีวภาพที่เกิดขึ้นจึงได้จัดตั้งเป็น ศูนย์การเรียนรู้ความหลากหลายทางชีวภาพและความยั่งยืน “ชีวพนาเวศ” (Toyota Biodiversity and Sustainability Learning Center)

ภาพรวมโครงการ

จากดินที่บดอัด เพื่อก่อสร้างโรงงาน โตโยต้า บ้านโพธิ์ จ.ฉะเชิงเทรา ถูกพริกฟื้นมาเป็นป่านิเวศและโตโยต้าไบโอโทปภายใต้ ศูนย์การเรียนรู้ความหลากหลายทางชีวภาพและความยั่งยืน “ชีวพนาเวศ” (Toyota Biodiversity and Sustainability Learning Center) โดยมีพื้นที่ทั้งสิ้น 60 ไร่ แบ่งเป็นป่านิเวศจำนวน 30 ไร่ และแหล่งเรียนรู้เชิงนิเวศ หรือไบโอโทป จำนวน 30 ไร่ ดำเนินการก่อสร้างอาคารนิทรรศการ ตั้งแต่ปี 2557 ซึ่งมีวัตถุประสงค์ที่จะส่งสริมงานทางด้านสิ่งแวดล้อม ศึกษามุ่งเน้นการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์เพื่อให้เด็กและเยาวชน ได้ตระหนักถึงคุณค่าและรักษาความหลากหลายทางชีวภาพอย่างเป็นรูปธรรม ซึ่งศูนย์แห่งนี้จะเป็นแหล่งการเรียนรู้ที่ออกจากห้องสี่เหลี่ยมสู่ห้องเรียนธรรมชาติทั้งนี้โครงการฯ ได้จัดทำหลักสูตรสิ่งแวดล้อมศึกษาร่วมกับมูลนิธิสิ่งแวดล้อมศึกษาเพื่อการพัฒนาอย่างยั่งยืน สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาฉะเชิงเทราเขต 1 เขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาฉะเชิงเทราเขต 2 และสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษาเขต 6 โดยบูรณาการหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2551 ให้สอดคล้องกับพื้นที่อีกด้วย ศูนย์การเรียนรู้ความหลากหลายทางชีวภาพและความยั่งยืน “ชีวพนาเวศ” (Toyota Biodiversity and Sustainability Learning Center) ประกอบด้วย 3 ส่วน สำคัญ ได้แก่

  1. ป่านิเวศ (Eco Forest)
  2. แหล่งเรียนรู้ธรรมชาติ / แหล่งอาศัยของสิ่งมีชีวิต (Biotope)
  3. อาคารชีวพนาเวศ นิทรรศการต้นไม้แห่งชีวิต (Cheewa Pamavet Building)

  1. ป่านิเวศ (Eco Forest)

ป่านิเวศ (Eco Forest) คือ ป่าดั้งเดิมที่เกิดขึ้นในพื้นที่ก่อนสภาพป่าจะถูกทำลาย ต้นไม้ที่ขึ้นอยู่ในป่านิเวศเป็นต้ไม้สายพันธุ์ที่เหมาะสมกับสภาพแวดล้อมของพื้นที่นั้นๆ ซึ่งสามารถดูดซับก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ได้มากกว่าพันธุ์ไม้ที่ไม่ใช่สายพันธุ์ดั้งเดิมของพื้นที่ ดังนั้น จึงสามารถที่จะเติบโตได้โดยไม่จำเป็นต้องพึ่งพาการดูแลและมีอายุยืนนานหลายพันปี อัตราการเจริญเติบโต มากกว่าปกติ ถึง 10 เท่า และอัตราเจริญเติบโต มากกว่าปกติ ถึง 10 เท่า และอัตรารอดตายมากกว่า 90 %

ปัจจัยสู่ความสำเร็จ หลักการฟื้นฟู่ป่าธรรมชาติดั้งเดิม

  • พันธุ์ไม้ที่ปลูกจะต้องเป็นพันธุ์ไม้ดั้งเดิม (Native Species) หัวใจสำคัญของการฟื้นฟู คือการใช้พันธุ์ไม้ดั้งเดิมที่เติบโตอยู่ในพื้นที่มาทำการปลูกซึ่งพันธุ์ไม้ดั้งเดิมจะมีความแข็งแรง และทนทาน
  • เตรียมกล้าไม้ดั้งเดิมที่ปลูกในถุงพลาสติก (Potted Seedlings) และมีระบบรากแข็งแรง (ความสูงเฉลี่ยประมาณ 80-100 เซนติเมตร)
  • การเตรียมดินและเนินดิน (Mound) เป็นการปรับพื้นที่โดยการเพิ่มพื้นที่หน้าดิน, เพิ่มความสามารถของพื้นที่ในการระบายน้ำฝนและเพิ่มการระบายอากาศของดิน เพื่อให้กล้าไม้เติบโตได้อย่างแข็งแรง
  • การนำกล้าชุบน้ำก่อนปลูก เพื่อนเป็นการเพิ่มความชุ่มชื่นให้กับดินและรากของกล้าไม้ซึ่งเพิ่มอัตราการรอดให้กับกล้าไม้ และสามารถอยู่รอดได้ถึง 1-2 เดือน โดยไม่ต้องรถน้ำ
  • ความหนาแน่นในการปลูก ควรมีระยะห่างของการปลูก 3-4 ต้น ต่อตารางเมตร และปลูกพันธุ์ไม้หลายๆ ชนิด ปะปนกันโดยปลูกแบบสุ่ม (Random) ไม่เป็นแถว ไม่เป็นแนว แบบธรรมชาติ (Potential Natural Vegetation) จะอยู่รอดและพัฒนาเป็นต้นไม้ในป่าที่สมบูรณ์
  1. แหล่งเรียนรู้ธรรมชาติ/แหล่งอาศัยของสิ่งมีชีวิต (Biotope)
  • ปรัชญาการสร้างไบโอโทป (Biotope)
  • ไบโอโทป (Biotope) เป็นการสร้างถิ่นที่อยู่อาศัยของสิ่งมีชีวิตโดยมนุษย์เป็นผู้สร้างเลียนแบบธรรมชาติ โดยมีปรัชญาในการสร้างดังต่อไปนี้
  • การสร้างความหลากหลายทางชีวภาพ โตโยต้าไบโอโทปแสดงให้เห็นถึงสังคมพืชแบบต่างๆ ที่ถูกสร้างขึ้นตามปรัชญา ”จากนภา ผ่านภูผา สู่มหานที” โดยป่าธรรมชาติก่อให้เกิดฝน โดยเฉพาะพื้นที่ต้นน้ำบนภูเขาสูง ผ่านพื้นที่กลางน้ำและไหลลงสู่ทะเล
  1. ไบโอโทปสังคมพืชป่าดิบ
  2. ไบโอโทปสังคมพืชป่าเบญจพรรณ
  3. ไบโอโทปสังคมพืชพื้นที่ชุ่มน้ำ

บูรณาการแนวคิดที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม

  •       ตลิ่งสิ่งมีชีวิต
  •       การใช้ทรัพยากรอย่างรู้คุณค่า

2.1      การนำอิฐทางเดินจากตะกอนดินที่แยกมาจากน้ำดิบซึ่งนำมาผลิตน้ำประปา

2.2      การนำน้ำที่ผ่านการบำบัดแล้วกลับมาใช้ใหม่

โดยมีศาลาการเรียนรู้ ดังนี้

ศาลาพลังความหลากหลายทางชีวภาพ

เรียนรู้ที่มาของการให้ความสำคัญของการสร้างความหลากหลายทางชีวภาพที่เกิดขึ้นใน ชีวพนาเวศ

ศาลาพลังชุมชน

รู้จักความเป็นมาของชุมชนเราชาวฉะเชิงเทราให้มากขึ้น พร้อมกับความภาคภูมิใจของชาวโตโยต้าที่ได้มีส่วนร่วมกับชุมชนให้มีชีวิตที่ดี เช่น การจัดตั้งโรงสีข้าวรัชมงคล เป็นต้น

ศาลาพลังธรรมชาติ

เรียนรู้พลังของธรรมชาติที่เอื้อประโยชน์ต่อมนุษย์ ทดลองทำสวนขวดจากวัสดุรีไซเคิล

ศาลาพลังความรู้ป่านิเวศ ศ.ดร.อากิระ มิยาวากิ

ทำความรู้จัก “ผู้เป็นต้นกำเนิดความรู้” และเทคนิคการปลูกป่าโดยใช้เนินดิน (Mound) ที่ทำให้ต้นไม้เจริญเติบโตได้อย่างรวดเร็วสมบูรณ์ ก่อเกิดเป็นป่านิเวศที่เป็นแหล่งอาศัยและหากินของสัตว์นานาชนิด

บึงไบโอโทป

บึงน้ำขนาดกลางที่มีสิ่งมีชีวิตอาศัยอยู่ ไม่ว่าจะเป็นพืชน้ำและสวนสัตว์น้ำต่างๆพร้อมกับเรียนรู้ระบบนิเวศแหล่งน้ำ

บ้านหนูเรือง

บ้านหิ่งห้อยจำลอง ที่มีการเพาะเลี้ยงหิ่งห้อยจริง เพื่อเป็นแหล่งศึกษาเรียนรู้วงจรชีวิตของหิ่งห้อย

Toyota Base Camp

พื้นที่เตรียมความพร้อมสำหรับทุกคนกับความรู้กฎข้อห้าม ข้อควรระวัง ก่อนเดินสำรวจป่านิเวศ

ถ้ำแมลง

เรียนรู้วงจรชีวิตบ้านของปลวก ที่ทำให้เราเห็นระบบนิเวศใต้ดินและเรียนรู้เสียงของแมลงชนิดต่างๆ

  1. อาคารชีวพนาเวศ นิทรรศการต้นไม้แห่งชีวิต (Cheewa Panavet Building)

เชื่อมโยงจากความสำคัญของต้นไม้ที่มีรากแก้ว ซึ่งเป็นต้นไม้ที่เติบโตมาจากการเพาะเมล็ด ต้นไม้ที่มีรากแก้วเท่านั้นที่จะสร้างความยั่งยืนให้กับสิ่งแวดล้อม สู่ความสำคัญของวิสัยทัศน์ของโตโยต้าที่ทำอุตสาหกรรมอย่างยั่งยืนควบคู่กับการดูแลสิ่งแวดล้อม โดยนิทรรศการแบ่งออกเป็น 3 ส่วน ได้แก่

ห้องนิทรรศการเทิดพระเกียรติ

พื้นที่เทิดพระเกียรติและจัดแสดงพระราชกรณียกิจที่เกี่ยวข้องกับป่า น้ำ และดิน ของทั้งสามพระองค์ คือ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินินาถ และสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ผ่านจอ และเกม interactive

ระบบนิเวศบนดิน

รู้จักสัตว์ต่างๆ ที่เกิดขึ้นใน “ชีวพนาเวศ” พื้นที่โตโยต้าไบโอโทป

ระบบนิเวศใต้ดิน

สัมผัสความหลากหลายทางชีวภาพผ่านภาพยนตร์ ระบบนิเวศใต้ดิน รู้จักระบบนิเวศใต้ดินผ่านนิทรรศการและเกม interactive

เส้นทางเดินศูนย์การเรียนรู้ความหลากหลายทางชีวภาพและความยั่งยืน “ชีวพนาเวศ”

1. ทางเข้า                                                                              9.  ศาลาพลังธรรมชาติ

2. Toyota Base camp 1                                                     10. ศาลาพลังความรู้ป่านิเวศ ศ.ดร.อาคิระ มิยาวากิ

3. น้ำตกไบโอโทป                                                                11. ถ้ำแมลง

4. ศาลาพลังความหลากหลายทางชีวภาพ                         12. อาคารนิทรรศการ

5. บึงไบโอโทป                                                                     13. ยางนาคาเฟ่

6. บ้านหนูเรือง                                                                     14. ป่านิเวศ (Eco Forest) 30 ไร่

7. ศาลาพลังชุมชน                                                               15. ไบโอโทป (Biotope) 30 ไร่

8. Toyota Base Camp 2